Nikolai Stepanovich Sazonov

“DE SCHILDER VAN DE OERAL”

Nikolai Stepanovich Sazonov werd geboren in 1895 in Ekaterinburg. Zijn vader was wagenmaker en Nikolai was de jongste uit een gezin van vijf kinderen. Het gezin was arm, vader had vaak geen werk en de kinderen hadden meestal weinig te eten.
Zijn moeder wilde niet langer afhankelijk zijn van de altijd dronken en vaak werkeloze man. Ze ging tegen zijn zin naar een andere stad om een cursus verloskunde te volgen. Toen ze terug kwam trof ze haar kinderen aan in de werkplaats. Haar man had het huis verkocht en was spoorloos verdwenen. Moeder ging in verschillende plaatsen werken als verloskundige en het gezin verhuisde vaak.
In het oude Rusland had men vaak grote gemetselde kachels en meestal waren die wit gepleisterd. De wanden van een dergelijke kachel waren Nikolai’s eerste kunstobject. Als klein jongetje nam hij een stuk kool en tekende de kachel vol met figuren van mensen, paarden en huisjes. Vanaf toen lag zijn toekomst vast. Het gebrek aan goed teken en schildermateriaal was er toen al en dat bleef zo in zijn hele carrière. Thuis was geen papier of karton voorhanden maar hij tekende met krijt of houtskool op allerlei materialen, op oude verpakkingsdozen en op schuttingen en schuurtjes.
Als andere kinderen op straat speelden zat Nikolai met een stokje in de grond iets te tekenen. Toen hij van zijn moeder een eenvoudig verfdoosje kreeg, was hij de koning te rijk. Hij schilderde de bergen, de rivieren, de bossen, de typische Oeral landschappen.
De jeugdjaren van Nikolai waren zwaar en vreugdeloos. Jaren van kou, honger en armoede. Er was niemand die de talenten van Nikolai stimuleerde, integendeel. Maar Nikolai was zeer volhardend. Zijn grote liefde en gedrevenheid voor tekenen en schilderen brachten hem in 1910 naar de kunst-industriele school in Ekaterinburg.
Deze school was het kunstcentrum voor de hele Oeral regio en de studenten waren de directe erfgenamen van de beste tradities van Oeral volksnijverheid. De meest bekende ambachten waarin les werd gegeven waren het steensnijden en het slijpen van edelstenen. Een logisch gevolg van de Oeral als leverancier van allerlei edelstenen, halfedelstenen, mineralen en ertsen.
Nikolai kreeg schilderlessen van Leonid Turzhanski, een van de meest gerenommeerde Russische kunstschilders en de navolger van de Russische Peredvizhniki school. Nikolai voltooide zijn opleiding in 1915 en ging werken als leraar tekenen en houtsnijden bij verschillende scholen in de regio. In die tijd heeft hij de hele Oeral doorkruist.
De revolutie 1917 en de burgeroorlog (1918-1919) bracht hem terug naar Ekaterinburg. Hij organiseerde een groep kunstenaars tot de zogenaamde Izo-studio. Ze tekenden en schilderden voornamelijk mannelijk en vrouwelijke modellen. Van de stad Ekaterinburg kregen ze opdrachten voor propaganda. Ze maakten stadsversieringen, posters, affiches en monumentale bogen. Van de Sovjets moesten de schilders zich rond 1921 steeds meer gaan oriënteren op Sovjet propaganda. Gedwongen schilderden ze grote industriële fabrieken en kolchozen. Rijtuigen en spandoeken, alles moest vormgegeven en gedecoreerd worden volgens het sociaal realisme. Nikolai keerde zich af van deze propagandaopdrachten en pleitte voor een vrije beroepsuitoefening voor kunstenaars. Hij richtte zich volledig op het organiseren van de eerste gezamenlijke tentoonstellingen. Hij trachtte ook de kunstenaars, die braaf de Sovjetpropaganda schilderde, te organiseren en spoorde hun aan om zelf te beslissen wat ze wilden schilderden.
In 1922 werd hij vervolgd door de Sovjets omdat hij niet in hun propaganda machine wilde passen. Nikolai vluchtte naar het Altai gebergte (de grensstreek tussen Rusland, Kazachstan en Mongolië) om zich hoog in de bergen te verbergen. Hij reisde met de trein van Eketerinburg naar Siberië, via de steden Tjumen, Omsk, Novonikolaevsk (tegenwoordig Novosibirsk), Semipalatinsk en verder langs de Irtysh rivier met de stoomboot naar Ust-Kamenogorsk. Nog verder met de trein de Altai bergen door tot Ridder. Daar woonde hij als een kluizenaar in een afgelegen huisje tussen de hoge toppen van de gletsjers. Van die tijd zijn enkele mooie gouache en olieschilderijen bewaard gebleven en zijn in Nederland bij de kleindochter van Nikolai. In 1924 ging hij terug naar Ekaterinburg dat toen al Sverdlovsk heette. Maar de indrukken van het Altai gebergte waren zo sterk dat ze nog vele jaren een bron van inspiratie voor hem vormden.
De kunstenaars in Ekatarinburg waren nog steeds niet echt georganiseerd en er vonden na 1921geen tentoonstellingen meer plaats. Samen met andere kunstenaars richtte hij een studio op die tot doel had om gezamenlijke tentoonstellingen te organiseren. In 1928 lukt dit en vanaf dan zijn er weer jaarlijkse tentoonstellingen. De kunstenaars maakten in die tijd graag karikaturen van elkaar en ze bespotten elkaar in een soort van feuilleton. Hij was een van de oprichters van de Oeral Regionale Bond van Kunstenaars.
Nikolai kwam weer in aanraking met zijn vroegere leraar Leonid Turzhanski, samen gingen ze natuurstudies doen. Weer leerde hij van zijn oude leraar. Ze werkten veel samen en hun vriendschap was uniek.
Er volgden reizen naar Krym (1929), naar Perm en rivier Kama (1934) en naar de Volga regio (1935-1936). Daar ontmoette hij zijn toekomstige vrouw. Hij trouwde in 1937 en kreeg een dochter, Maria.
Behalve schilderen en lesgeven aan een kunstschool vervulde Nikolai ook een publieke functie. Van 1925 tot 1938 was hij bestuurslid van de Oeral Regionale Bond van Kunstenaars. Hij was een van de organisatoren van en deelnemer aan de jaarlijkse tentoonstellingen. Hij was ook gedeputeerde van de Regionale Doema.
Nikolai Sazonov was een bekende figuur in Sverdlovsk. Behalve kunstschilder en leraar was hij ook een verzamelaar van kennis over de Oeral met zijn mineralen en ertsen, flora en fauna. Hij kwam te nadrukkelijk in beeld als een man die zich verzette tegen de Sovjet propaganda en werd in 1937 opgepakt door de geheime dienst van het Stalin regime. Hij verbleef twee jaar in een kamp. De officiële lezing van de autoriteiten was dat hij een terreuractie met een bom aan het voorbereiden was.
Het regime dwong zijn vrouw om haar man te verlaten. Wanneer zijn vrouw niet zou meewerken aan een scheiding dan wachtte haar ook een strafkamp. Meestal werd de partner onder druk gezet om te getuigen tegen haar wederhelft. Gedwongen door het regime keerden Nikolai’s vrouw en dochter terug naar de Volga regio. Nikolai kwam vrij in 1940. In het eerste oorlogsjaar waren de ziekenhuizen boordevol en er was nauwelijks plaats voor burgers. Zijn vrouw overleed aan een blindedarmontsteking omdat ze niet tijdig geopereerd kon worden.
Nikolai had zijn dochter zelf moeten opvoeden. Wel moest hij in de reservetroepen zijn plicht vervullen en was van 1942 tot 1944 als kunstenaar in militaire dienst. Gelukkig kon zijn dochter mee.
Tijdens de tweede wereldoorlog oorlog evacueerde veel kunstenaars uit Moskou, Leningrad, Kiev en Minsk naar Sverdlovsk. De schatten van De Hermitage en Het Staatskunstfonds werden overgebracht naar de hoofdstad van de Oeral, Sverdlovsk. Terwijl het westen van de Sovjet Unie verwoest werd door oorlog, ontwikkelde de Oeral regio zich als vooraanstaand kunstcentrum. De jaarlijkse tentoonstelling van 1941 had een grote antifascistische betekenis. Er waren dit keer meer grafische werken, posters, affiches, kaarten, tekeningen en beeldhouwwerken te zien dan voorheen.
Schilderijen waren vrijwel onverkoopbaar en vooral in de jaren na de oorlog was de armoede groot. Nikolai nam allerlei opdrachten aan en maakte o.a. muurschilderingen en boekillustraties. Pas eind jaren vijftig werden zijn eerste schilderijen verkocht, veelal aan de regionale musea. Na de oorlog nam hij deel aan de jaarlijkse exposities in Sverdlovsk tot 1960. In 1961 en 1967 waren er twee persoonlijke exposities van hem in Sverdlovsk.
In 1968 verhuisde Nikolai Sazonov naar Minsk (Wit-Rusland) en trekte in bij het gezin van zijn dochter Maria. In 1971 had Nikolai zijn laatste persoonlijke expositie in Minsk. Nikolai overleed op 77-jarige leeftijd in 1972.
Nikolai Sazonov was een wezenlijke kunstenaar van zijn Oeral streek, hij voelde de schoonheid van zijn geboortestreek goed aan en wist de sfeer van de landschappen, de rivieren, bergen, bossen en rotsen goed weer te geven.
Zijn levensverhaal, de herinneringen uit zijn jeugd, de herinneringen aan zijn leraren en zijn vrienden, zijn loopbaan als kunstschilder
heeft hij beschreven in zijn biografie:

“MEMOIRES VAN DE SCHILDER VAN DE OERAL”

Het boek is in 1966 in een beperkte oplage uitgegeven. Het boek is opgedragen aan zijn kleindochter Elena.
Noot: In zijn boek is niets vermeld van zijn strafkamp verleden. Hem werd geheimhouding opgelegd en in 1966, toen hij zijn biografie schreef, was het nog steeds te gevaarlijk om hier melding van te maken.

Elena Sidorenko is geboren in Ekaterinburg en woont sinds 1998 in Nederland. Ze is opgegroeid tussen de schilderijen van haar grootvader. Elena bezit een deel van de collectie van Nikolai. Haar moeder die in Minsk woont, bezit het grootste deel. Dankzij de armoede destijds in Rusland heeft Nikolai (en de meeste andere kunstschilders) weinig kunnen verkopen. Zodoende is een groot deel van de collectie nog in familie bezit. De Russen hadden zeker wel waardering voor de kunstwerken, maar vrijwel niemand kon het zich permitteren om een schilderij te kopen. Soms werd een schilderij als ruilmiddel gebruikt. Later, toen het meer en meer duidelijk werd dat deze collectie schilderijen uniek was, wilde Nikolai’s dochter Maria niets meer verkopen. Uit geldgebrek heeft ze toch een aantal van de beste werken moeten verkopen, o.a. aan diverse galeries in Minsk en aan het Staatsmuseum voor Schone Kunsten te Minsk. Verder zijn er werken van Nikolai in drie musea in Sverdlovsk (nu weer Ekaterinburg), ondermeer in het Oeral Museum voor Schone Kunsten.
Elena bezit ruim 25 gouaches en olieverfschilderijen. Veelal geschilderd en getekend op karton en papier, slechts een enkele keer op een paneel. De armoede van Nikolai en de schaarste aan materiaal komt vooral tot uiting bij een karton uit 1929, welke aan twee zijde beschilderd is.
Ondanks de vaak uitgebreide klassieke opleiding en vakmanschap ten spijt, is het ook nu nog vaak niet eenvoudig voor de Russische kunstenaars om hun werk te verkopen. Met het levensverhaal van haar grootvader in haar geheugen geprent zet Elena zich vol enthousiasme in om werk van Russische kunstenaars onder de aandacht te brengen via haar Russian Art Gallery “KARTINA”.

ART GALLERY "KARTINA"
Westwagenstraat 63
4201 HE Gorinchem
Tel: 06-47040162